* Kiến thức cần nhớ
Khởi nghĩa Lam Sơn
Diễn biến
 |
| Leeaan, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons |
- 1407: nhà Hồ thất bại trong kháng chiến chống nhà Minh, Đại Việt rơi vào ách đô hộ của nhà Minh
- Nhân dân Đại Việt vô cùng căm phẫn, nhiều cuộc nổi dậy chống quân Minh đã nổ ra nhưng đều thất bại.
- Trong bối cảnh đó, năm 1418, Lê Lợi phát động khởi nghĩa Lam Sơn tại Lam Sơn nhằm giành lại độc lập cho đất nước.
* Giai đoạn 1418 – 1423 hoạt động ở Thanh Hóa
- 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại Lam Sơn.
- Nghĩa quân gặp nhiều khó khăn, bị quân Minh bao vây nhiều lần nhưng vẫn kiên trì chiến đấu.
- 1423, nghĩa quân tạm hòa với quân Minh để củng cố lực lượng.
* Giai đoạn 1424 – 1425 giải phóng Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa
- 1424, nghĩa quân chuyển hướng vào Nghệ An và giành nhiều thắng lợi.
- Đến 1425, nghĩa quân giải phóng vùng Nghệ An, Tân Bình và Thuận Hóa, mở rộng căn cứ và phát triển lực lượng.
* Giai đoạn 1426 – 1427 tiến ra Bắc và giành thắng lợi
- 1426, nghĩa quân tiến ra Bắc, giành nhiều thắng lợi lớn như trận Tốt Động – Chúc Động.
- 1427, quân Minh đưa viện binh sang nhưng bị nghĩa quân đánh bại trong trận Chi Lăng – Xương Giang.
- Cuối 1427, quân Minh phải rút khỏi Đại Việt, cuộc khởi nghĩa thắng lợi.
Đặc điểm
- Là cuộc khởi nghĩa giải phóng dân tộc chống ách đô hộ của nhà Minh.
- Do Lê Lợi lãnh đạo, quy tụ nhiều tầng lớp nhân dân tham gia.
- Diễn ra lâu dài, gian khổ, từ lực lượng nhỏ phát triển thành lực lượng mạnh.
- Kết hợp đấu tranh quân sự với chính trị và ngoại giao, giành thắng lợi hoàn toàn.
Ý nghĩa
- Đánh bại quân Minh, kết thúc hơn 20 năm đô hộ của nhà Minh ở Đại Việt.
- Giành lại độc lập, chủ quyền cho đất nước và mở ra thời kỳ phát triển mới dưới triều Lê sơ.
- Khẳng định sức mạnh đoàn kết và tinh thần đấu tranh của nhân dân Đại Việt.
Khởi nghĩa Tây Sơn
Diễn biến
- Nửa sau TK XVIII, chính quyền phong kiến Đàng Trong và Đàng Ngoài khủng hoảng, quan lại tham nhũng, đời sống nhân dân cực khổ, đất nước bị chia cắt.
 |
| A (talk · contribs), CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons: Tình hình Việt Nam những năm cuối thế kỷ 18 Chú thích Xám: Lãnh thổ nằm dưới sự quản lý của Nguyễn Huệ Vàng: Lãnh thổ nằm dưới sự quản lý của Nguyễn Nhạc Xanh: Lãnh thổ nằm dưới sự kiểm soát của Nguyễn Ánh Vẽ lại dựa theo bản đồ của Trần Trọng Kim |
- Trong bối cảnh đó, năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ phát động phong trào Tây Sơn.
* Giai đoạn 1771 – 1777 lật đổ chính quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong
- 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ khởi nghĩa tại Tây Sơn.
- Lực lượng phát triển nhanh, chiếm nhiều vùng và đến 1777 lật đổ chính quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong.
* Giai đoạn 1778 – 1785 đánh bại quân Xiêm do Nguyễn Ánh cầu cứu
- 1785, Nguyễn Huệ chỉ huy đánh bại quân Xiêm trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút, bảo vệ đất nước.
* Giai đoạn 1786 – 1788 lật đổ chính quyền họ Trịnh
- 1786, Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc, lật đổ chính quyền họ Trịnh, chấm dứt tình trạng chia cắt đất nước.
* Giai đoạn 1788 – 1789 đánh bại quân Thanh
- Cuối 1788, quân Thanh xâm lược nước ta.
- Mùa xuân 1789, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế (Quang Trung) và đánh bại quân Thanh trong trận Ngọc Hồi – Đống Đa.
Vai trò
- Phong trào do Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ đứng đầu đã lật đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn, chấm dứt tình trạng chia cắt đất nước kéo dài.
- Đồng thời đánh bại quân xâm lược Xiêm và Thanh, bảo vệ độc lập dân tộc và thống nhất đất nước.
Ý nghĩa
Phong trào Tây Sơn đã lật đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn, chấm dứt tình trạng chia cắt đất nước. Đồng thời đã hoàn thành "sứ mệnh kép" đánh bại quân xâm lược Xiêm và Thanh, bảo vệ độc lập dân tộc và tạo điều kiện cho thống nhất đất nước.
Bài học hiện nay
Các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng trong lịch sử để lại nhiều bài học quý giá cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bài học quan trọng là phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đề cao tinh thần yêu nước và ý chí độc lập. Đồng thời cần có sự lãnh đạo đúng đắn và biết kết hợp linh hoạt các hình thức đấu tranh. Những kinh nghiệm đó vẫn có ý nghĩa to lớn đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam ngày nay.
 |
| Ảnh của SevenStorm JUHASZIMRUS: Hình minh họa |
* Câu hỏi gợi ý
Câu 1: Qua kiến thức đã học , em hãy trình bày nguyên nhân thành công của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn?
* Nguyên nhân thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn bao gồm:
- Phát huy truyền thống đoàn kết toàn dân đánh giặc.
- Nghĩa quân Lam Sơn được nhân dân ủng hộ.
- Nhân dân ta có truyền thống yêu nước, tinh thần quyết chiến đánh giặc, đã tham gia, giúp đỡ cuộc khởi nghĩa vượt qua mọi khó khăn.
- Có sự lãnh đạo tài tình, mưu lược, tiêu biểu là Lê Lợi, Nguyễn Trãi... đưa ra những kế sách đúng đắn để đưa cuộc khởi nghĩa đến thắng lợi, biết kết hợp sức mạnh quân sự và ngoại giao để chiến thắng kẻ thù.
Câu 2: Qua những bài học được rút ra từ các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc trong lịch sử Việt Nam , em hãy chỉ ra và phân tích bài học quan trọng nhất vẫn còn giữ nguyên giá trị đến đối với Việt Nam hiện nay ?
* Những cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc trong lịch sử Việt Nam (từ thế kỉ III TCN đến cuối thế kỉ XIX) đã để lại nhiều bài học quý báu, như:
+ Bài học về vai trò của khối đại đoàn kết dân tộc: nhân tố quyết định mọi thắng lợi trong các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc, khởi nghĩa dẫn tới thắng lợi do dân đoàn kết, đất nước có thêm sức mạnh to lớn để vượt qua khó khăn và chiến thắng kẻ thù.
Ví dụ
Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427): Nhờ sự đoàn kết của nhân dân, nghĩa quân đã đánh bại quân Minh và giành lại độc lập cho đất nước.
Phong trào Tây Sơn (thế kỉ XVIII): Nhân dân cùng nghĩa quân Tây Sơn đánh bại quân Xiêm và quân Thanh, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.
+ Bài học về quá trình tập hợp lực lượng quần chúng nhân dân: nêu cao tinh thần dân tộc và tính chính nghĩa nên được đông đảo các tầng lớp nhân dân tin tưởng, ủng hộ và đi theo.
+ Bài học về nghệ thuật quân sự: nghệ thuật tiến hành chiến tranh nhân dân, thực hiện “Toàn dân đánh giặc”. Bên cạnh đó là các nghệ thuật: “Tiên phát chế nhân”, “Lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh”, “tâm công”, “vu hồi”... đóng góp vào kho tàng nghệ thuật quân sự Việt Nam.
* Giá trị của bài học đại đoàn kết đối với Việt Nam hiện nay
- Trong thời đại ngày nay, dù đất nước đã hòa bình, bài học về đại đoàn kết không hề mất đi giá trị mà còn được mở rộng, áp dụng vào những mặt trận mới.
- Khối đại đoàn kết tạo sự đồng thuận xã hội, đập tan mọi âm mưu chia rẽ vùng miền, tôn giáo, dân tộc của các thế lực thù địch. Một dân tộc đoàn kết là một dân tộc không thể bị đánh bại từ bên ngoài lẫn bên trong.
- Đại đoàn kết hiện nay là sự quy tụ mọi nguồn lực của đất nước. Khi toàn dân cùng chung khát vọng “dân giàu, nước mạnh”, Việt Nam mới có thể thực hiện thành công công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng.
- Là điểm tựa vững chắc để thực hiện chính sách “ngoại giao cây tre”, giữ vững môi trường hòa bình, độc lập, tự chủ và làm bạn với tất cả các nước. Một quốc gia đoàn kết, ổn định luôn là đối tác tin cậy và hấp dẫn trên trường quốc tế.
Câu 3: Vì sao cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng được xem là cuộc đấu tranh tiêu biểu của dân tộc ta thời Bắc thuộc?
- Là cuộc khởi nghĩa quy mô lớn đầu tiên thời Bắc thuộc, phá vỡ ách thống trị tàn bạo của nhà Đông Hán sau một thời gian dài nhân dân ta bị áp bức
- Thể hiện rõ ý thức dân tộc sâu sắc qua lời thề Hát Môn ("Đền nợ nước, trả thù nhà"): đặt nhiệm vụ khôi phục độc lập quốc gia ("rửa sạch nước thù", "đem lại nghiệp xưa họ Hùng") lên trên việc báo thù cá nhân.
- Cho thấy mâu thuẫn giữa toàn thể nhân dân ta với chính quyền đô hộ đã lên tới đỉnh điểm, và tinh thần đoàn kết chống giặc là vô cùng mạnh mẽ, thể hiện sức mạnh khối đại đoàn kết dân tộc vô cùng to lớn.
- Đây là cuộc khởi nghĩa hiếm hoi trong lịch sử thế giới do phụ nữ lãnh đạo, minh chứng cho truyền thống "Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh", khẳng định tài năng, khí phách và vai trò to lớn của người phụ nữ Việt Nam ta.
- Giành lại được độc lập, tự chủ, đánh đuổi được Thái thú Tô Định, đập tan chính quyền đô hộ, lập ra chính quyền độc lập do Trưng Trắc lên ngôi Vua (Trưng Vương) và giữ vững nền độc lập trong gần 3 năm.
- Dù sau này bị đàn áp bởi đạo quân nhà Hán do Mã Viện chỉ huy, nhưng cuộc khởi nghĩa đã chứng minh một chân lý: người Việt không bao giờ chấp nhận bị đồng hóa.
Câu 4: Vì sao nói phong trào Tây Sơn vừa là phong trào nông dân, vừa là cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc?
* Phong trào Tây Sơn mang tính chất kép vì:
- Là phong trào nông dân:
+ Lực lượng: Lãnh đạo và lực lượng nòng cốt đều là nông dân, đại diện cho quyền lợi của các tầng lớp bị áp bức.
+ Hành động: Lật đổ các tập đoàn phong kiến thối nát trong nước (Chúa Nguyễn ở Đàng Trong, Chúa Trịnh và Vua Lê ở Đàng Ngoài), xóa bỏ sự chia cắt đất nước.
+ Chính sách: Thực hiện khẩu hiệu "Lấy của người giàu chia cho người nghèo", xóa bỏ nhiều thứ thuế vô lý, mang lại công bằng cho nhân dân.
- Là cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc:
+ Nhiệm vụ: Đương đầu với nạn ngoại xâm để bảo vệ Tổ quốc.
+ Chiến công: Đánh tan 5 vạn quân Xiêm (trận Rạch Gầm - Xoài Mút năm 1785) và 29 vạn quân Thanh (trận Ngọc Hồi - Đống Đa năm 1789).
+ Kết quả: Quét sạch quân xâm lược ra khỏi bờ cõi, giữ vững nền độc lập và chủ quyền lãnh thổ quốc gia.
Câu 5: Nêu diễn biến chính của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
- Từ 1418 - 1423: trong những năm đầu của cuộc khởi nghĩa, nghĩa quân gặp nhiều khó khăn, phải 3 lần phải rút lên núi Chí Linh (Thanh Hóa).
- Từ 1423 - 1424: nghĩa quân tạm thời hòa hoãn với quân Minh để củng cố lực lượng và tìm phương hướng mới.
- Từ 1424 - 1425: đây là giai đoạn quân Lam Sơn mở rộng hoạt động và giành những thắng lợi đầu tiên. Cuối năm 1424, nghĩa quân giải phóng Nghệ An, sau đó giải phóng vùng rộng lớn từ Thanh Hóa đến Đèo Hải Vân.
- Từ 1426 - 1428: đây là giai đoạn quân Lam Sơn tiến quân ra Bắc, giành thắng lợi trên quy mô cả nước.
+ Tháng 11/1426, nghĩa quân giành thắng lợi ở Tốt Động - Chúc Động (Chương Mỹ, Hà Nội), quân Minh thất bại nặng nề. Nghĩa quân siết chặt vây hãm thành Đông Quan.
+ Tháng 10/1427, nghĩa quân liên tiếp giành thắng lợi tại Chi Lăng (Lạng Sơn), Cần Trạm, Phố Cát và Xương Giang (Bắc Giang).
+ Tháng 12/1427, Lê Lợi và Vương Thông dẫn đầu hai phái đoàn tham gia Hội thề Đông Quan. Chiến tranh chấm dứt.
+ Tháng 1/1428, quân Minh rút hết về nước, đất nước hoàn toàn giải phóng.
Câu 6: Phân tích ưu điểm và nhược điểm của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
* Ưu điểm
- Phát huy truyền thống đoàn kết toàn dân đánh giặc.
- Nghĩa quân Lam Sơn được nhân dân ủng hộ.
- Nhân dân ta có truyền thống yêu nước, tinh thần quyết chiến đánh giặc, đã tham gia, giúp đỡ cuộc khởi nghĩa vượt qua mọi khó khăn.
- Có sự lãnh đạo tài tình, mưu lược của BCH cuộc khởi nghĩa, tiêu biểu là Lê Lợi, Nguyễn Trãi... đưa ra những kế sách đúng đắn để đưa cuộc khởi nghĩa đến thắng lợi, biết kết hợp sức mạnh quân sự và ngoại giao để chiến thắng kẻ thù.
* Nhược điểm
- Lực lượng chưa lớn mạnh.
- Nhà Minh áp đặt được bộ máy cai trị lâu dài.
- Quân nhà Minh vây quét và tấn công:
+ Năm 1418, quân Minh đã tấn công căn cứ ở vùng núi Chi Linh. Lê Lai đã liều minh cứu chúa (Lê Lợi).
+ Cuối năm 1421, quân Minh thực hiện cuộc tấn công vào căn cứ của nghĩa quân => Nghĩa quân buộc phải rút lui lên núi Chí Linh.
+ Năm 1423, Lê Lợi chủ động hòa hoãn với quân Minh.
+ Năm 1424, quân Minh tấn công => Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chuyển sang giai đoạn mới.
Câu 7: Từ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, em hãy rút ra bài học cho Việt Nam trong thời kì đổi mới phát triển ngày nay
- Phát huy sức mạnh đoàn kết toàn dân
- Trọng dụng nhân tài và đề ra đường lối đúng đắn
- Kiên trì, kiên cường và sáng tạo
- Ngoại giao khôn khéo (mưu phạt tâm công)
- Chăm lo đời sống nhân dân: phát triển bền vững phải song hành với việc nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, bảo đảm công bằng xã hội và củng cố niềm tin của người dân đối với đất nước.
Câu 8: Từ nghệ thuật quân sự "Tâm công" (đánh vào lòng người) của Nguyễn Trãi trong khởi nghĩa Lam Sơn, em hãy liên hệ với sức mạnh của "lòng dân" trong việc bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam hiện nay.
- Xây dựng "thế trận lòng dân" trên biển
- Tạo sự đồng thuận và đoàn kết nội bộ (nhân dân đồng thuận, chung một lòng...)
- Phát huy sức mạnh của chính nghĩa và công lý
- Huy động nguồn lực toàn xã hội làm hậu phương vững chắc
Câu 9 : Có ý kiến cho rằng "Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn là cuộc nông dân khởi nghĩa duy nhất trong thời phong kiến Việt Nam đã đánh bại kẻ thù trong và ngoài nước". Em có đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao?
* Em đồng ý với ý kiến đó.
* Giải thích
- Lãnh đạo và lực lượng nòng cốt ban đầu đều là nông dân áo vải. Khác với Khởi nghĩa Lam Sơn hay Hai Bà Trưng, Tây Sơn xuất phát điểm là cuộc đấu tranh giai cấp của nông dân chống lại áp bức bóc lột nên gọi là “Nông dân khởi nghĩa”.
- Phong trào Tây Sơn đã lần lượt lật đổ 3 tập đoàn phong kiến hùng mạnh đang chia cắt đất nước: Chúa Nguyễn (ở Đàng Trong), Chúa Trịnh và Vua Lê (ở Đàng Ngoài). Thắng lợi này đã chấm dứt tình trạng Trịnh - Nguyễn phân tranh kéo dài hơn 2 thế kỷ, đặt nền tảng cơ bản cho việc thống nhất đất nước từ Bắc chí Nam.
- Trong quá trình nội chiến, phong trào đã vươn lên làm nhiệm vụ dân tộc, đánh bại 5 vạn quân Xiêm ở phía Nam và 29 vạn quân Thanh ở phía Bắc
Tóm lại: Chỉ có phong trào Tây Sơn mới hoàn thành: vừa là một cuộc cách mạng xã hội (lật đổ phong kiến thối nát trong nước), vừa là cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại (quét sạch ngoại xâm), điều mà chưa có cuộc khởi nghĩa nông dân nào trước đó làm được trọn vẹn.
Câu 10: Theo em, các bài học lịch sử từ các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc có ý nghĩa như thế nào đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay? Lấy ví dụ chứng minh.
Theo em, các bài học lịch sử từ các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc có ý nghĩa vô cùng to lớn, mang tính nền tảng và là "kim chỉ nam" cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
- Là cơ sở lý luận và thực tiễn để hoạch định đường lối (chiến lược quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân)
- Củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc
- Giáo dục lòng yêu nước và ý thức tự cường, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc giữ gìn thành quả của cha ông.
- Phát huy nội lực và tranh thủ ngoại lực
* Ví dụ chứng minh thực tiễn
Ví dụ 1: Bài học về "Đoàn kết dân tộc" vận dụng trong ứng phó khủng hoảng
Lịch sử: Hội nghị Diên Hồng thời Trần ("Vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận, cả nước chung sức") đã đánh bại quân Mông - Nguyên.
Hiện nay: Trong đại dịch COVID-19 vừa qua, Chính phủ đã kêu gọi tinh thần "Chống dịch như chống giặc". Toàn dân từ già đến trẻ, từ trong nước đến kiều bào nước ngoài đã đoàn kết một lòng, đóng góp vào Quỹ vắc-xin, chấp hành nghiêm quy định giãn cách. Sự đồng thuận này chính là sự kế thừa bài học đoàn kết, giúp Việt Nam vượt qua giai đoạn khó khăn nhất và phục hồi kinh tế.
Ví dụ 2: Bài học "Khoan thư sức dân" (Lấy dân làm gốc) trong phát triển kinh tế
Lịch sử: Trần Quốc Tuấn từng căn dặn vua: "Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước".
Hiện nay: Nhà nước ta đang đẩy mạnh các chính sách xóa đói giảm nghèo, chương trình "Nông thôn mới", cải cách hành chính để phục vụ nhân dân tốt hơn. Việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở ("Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân thụ hưởng") chính là sự vận dụng bài học lấy dân làm gốc, tạo ra sự ổn định chính trị để phát triển đất nước.
Ví dụ 3: Bài học về ngoại giao mềm dẻo (Nhu - Cương) trong bảo vệ chủ quyền
Lịch sử: Thời Lê Sơ hay thời Tây Sơn, cha ông ta sau khi đánh thắng địch vẫn chủ động cầu hòa, cấp thuyền ngựa cho địch về nước để giữ hòa hiếu, tránh nạn binh đao kéo dài.
Hiện nay: Việt Nam thực hiện đường lối "Ngoại giao cây tre" (Gốc vững, thân chắc, cành uyển chuyển). Trong vấn đề Biển Đông, chúng ta kiên quyết, kiên trì bảo vệ chủ quyền (Cương) nhưng bằng các biện pháp hòa bình, tuân thủ luật pháp quốc tế, giữ quan hệ hữu nghị với các nước (Nhu). Đây là sự vận dụng sáng tạo bài học lịch sử để giữ vững môi trường hòa bình cho đất nước phát triển.
