Bài 8: DINH DƯỠNG VÀ TIÊU HÓA Ở ĐỘNG VẬT

I. KHÁI QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH DINH DƯỠNG

Quá trình dinh dưỡng ở động vật gồm 5 giai đoạn chính:

Lấy thức ăn: Động vật lấy thức ăn từ môi trường sống theo các kiểu như ăn lọc, ăn hút, ăn thức ăn rắn.
Tiêu hóa: Là quá trình biến đổi các chất dinh dưỡng phức tạp, kích thước lớn trong thức ăn thành các chất đơn giản, kích thước nhỏ mà cơ thể có thể hấp thụ được.
Hấp thụ: Là quá trình các chất dinh dưỡng từ cơ quan tiêu hóa di chuyển vào hệ tuần hoàn của cơ thể.
Đồng hóa: Là quá trình tổng hợp các chất hữu cơ phức tạp đặc trưng cho cơ thể từ các chất dinh dưỡng đơn giản đã được hấp thụ. Quá trình này tạo nên cấu trúc và tích lũy năng lượng cho cơ thể.
Thải chất cặn bã: Các chất không được tiêu hóa và hấp thụ sẽ bị thải ra ngoài dưới dạng phân.

Đại diện: Các động vật đơn bào như Trùng biến hình, trùng roi, động vật thuộc ngành Thân lỗ.
Hình thức tiêu hóa: Tiêu hóa nội bào.
- Thức ăn được lấy vào bên trong tế bào bằng hình thức thực bào, tạo thành không bào tiêu hóa.
- Enzyme từ lizôxôm sẽ dung hợp với không bào tiêu hóa và thủy phân các chất dinh dưỡng phức tạp thành các chất đơn giản.
- Các chất dinh dưỡng đơn giản được tế bào sử dụng, còn chất thải được đưa ra ngoài theo kiểu xuất bào.

Đại diện: Ngành Ruột khoang (Thủy tức, sứa...), Giun dẹp.
Cấu tạo: Túi tiêu hóa có hình túi, chỉ có một lỗ thông duy nhất ra ngoài, vừa làm chức năng miệng vừa làm chức năng hậu môn.
Hình thức tiêu hóa: Kết hợp giữa tiêu hóa ngoại bào và tiêu hóa nội bào.
- Tiêu hóa ngoại bào: Thức ăn vào túi tiêu hóa được các enzyme do tế bào tuyến trên thành túi tiết ra để thủy phân thành các mảnh nhỏ hơn. Đây là giai đoạn tiêu hóa đầu tiên, diễn ra bên ngoài tế bào (trong lòng túi).
- Tiêu hóa nội bào: Các mảnh thức ăn nhỏ tiếp tục được các tế bào trên thành túi thực bào và tiêu hóa nốt trong không bào tiêu hóa.

Đại diện: Động vật có xương sống và nhiều loài không xương sống (giun đất, côn trùng...).
Cấu tạo:
- Là một ống dài đi từ miệng đến hậu môn.
- Thức ăn đi theo một chiều (Miệng \( \rightarrow \) Hậu môn).
- Ống tiêu hóa được chuyên hóa thành nhiều bộ phận khác nhau (miệng, thực quản, dạ dày, ruột...) với chức năng riêng biệt.
Hình thức tiêu hóa: Chủ yếu là tiêu hóa ngoại bào, diễn ra trong lòng ống tiêu hóa.
Quá trình biến đổi thức ăn trong ống tiêu hóa:
- Tiêu hoá cơ học: Bao gồm các hoạt động như cắn, xé, nhai (ở miệng), co bóp (ở dạ dày), nhu động (ở ruột) giúp làm nhỏ thức ăn và trộn đều với dịch tiêu hóa.
- Tiêu hoá hoá học: Là sự thủy phân các hợp chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản nhờ tác động của các enzyme có trong dịch tiêu hóa.
Ưu điểm của ống tiêu hóa so với túi tiêu hóa:
- Dịch tiêu hóa không bị hòa loãng do thức ăn đi một chiều.
- Có sự chuyên hóa cao về chức năng ở từng bộ phận, giúp tăng hiệu quả tiêu hóa.
- Thức ăn đi một chiều nên không bị trộn lẫn với chất thải.

Tiêu hóa ở động vật ăn thực vật nhai lại (Trâu, bò, dê, cừu...):
- Đặc điểm: Dạ dày có 4 ngăn: dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách và dạ múi khế.
- Quá trình: Thức ăn \( \rightarrow \) Dạ cỏ (chứa, làm mềm, vi sinh vật cộng sinh tiết enzyme xenlulaza để tiêu hóa xenlulozơ) \( \rightarrow \) Dạ tổ ong \( \rightarrow \) Ợ lên miệng (nhai lại) \( \rightarrow \) Dạ lá sách (hấp thụ bớt nước) \( \rightarrow \) Dạ múi khế (dạ dày thật sự, tiết pepsin và HCl để tiêu hóa protein) \( \rightarrow \) Ruột non.
Tiêu hóa ở thú ăn thực vật có dạ dày đơn (Thỏ, ngựa...):
- Đặc điểm: Tiêu hóa xenlulozơ nhờ vi sinh vật cộng sinh diễn ra chủ yếu ở manh tràng (ruột tịt) rất phát triển.
- Hiệu quả hấp thụ thấp hơn thú nhai lại vì manh tràng nằm sau ruột non (nơi hấp thụ chính). Thỏ có hiện tượng ăn lại phân của chính mình để tận dụng dinh dưỡng.
Tiêu hóa ở chim ăn hạt và gia cầm:
- Đặc điểm: Có dạ dày tuyến (tiết dịch tiêu hóa) và dạ dày cơ (mề, rất khỏe để nghiền hạt). Chim thường nuốt thêm sỏi để tăng hiệu quả nghiền cơ học ở mề.

Về cấu tạo: Từ chưa có cơ quan tiêu hoá \( \rightarrow \) Túi tiêu hoá \( \rightarrow \) Ống tiêu hoá.
Về chức năng: Từ chưa chuyên hoá \( \rightarrow \) Chuyên hoá cao.
Về hình thức: Từ tiêu hoá nội bào \( \rightarrow \) Tiêu hoá ngoại bào là chủ yếu. Nhờ đó, động vật có thể ăn được thức ăn có kích thước lớn hơn.